เทคนิคที่ใช้ : การทอจก
กระบวนการสร้างสรรค์ชิ้นงาน (โดยละเอียด) :

1. ออกแบบลวดลาย
   ครูประนอมใช้วิธีการออกแบบลายผ้าจากจินตนาการ ผูกให้เป็นลวดลายต่อเนื่อง ลงบนกระดาษแล้วออกแบบลวดในโปรแกรมคอมพิวเตอร์ออกแบบเหมือนกับการปักครอชติช ซึ่งสะดวกต่อลูกทอกลุ่มสมาชิกให้สามารถทำตามได้ โดยเน้นไปที่ลายโบราณผ้าทอกลุ่มวัฒนธรรมไท-ยวน โยนกเชียงแสนที่รวบรวมได้ในพื้นที่ภาคเหนือและจังหวัดราชบุรี มาออกแบบผสมผสานประยุกต์เพิ่มเติม ผูกลายและ ปรับเฉดสีของเส้นฝ้ายและไหมให้สอดคล้องกับความนิยม เกิดเป็นผ้าซิ่นผืนใหม่มีความสวยงามร่วมสมัย เพื่อนำไปเป็นต้นแบบของการทอซิ่นแต่ละส่วน ซึ่งครูประนอมได้เรียนรู้ขนบการทอผ้าซิ่นตีนจกอย่างแตกฉาน ยังคงรักษาลวดลายโบราณ นำมาผูกผสานให้เกิดลวดลายใหม่ ในขนบของผ้าซิ่นตีนจกเมืองลองจะประกอบด้วย 3 ส่วนคือ หัวซิ่น ตัวซิ่นและตีนซิ่น อีกทั้งยังคงรักษา ลายหลักและลายประกอบอย่างเคร่งครัด
2. ฟอกไหม (ทำความสะอาดเส้นไหม)
   เป็นการขจัดกาวไหม สิ่งสกปรกต่าง ๆ และสิ่งปนเปื้อนต่าง ๆ ที่ติดมากับเส้นไหมออกก่อนการนำไปย้อม โดยใช้น้ำอุณหภูมิปกติ 20 ลิตร ผสมกับสบู่เหลว หรือน้ำยาล้างจาน 1 ช้อนโต๊ะ แล้วนำเส้นไหม 1 กิโลกรัม แช่ทิ้งไว้ 1 คืน จากนั้นนำขึ้นจากน้ำแล้วนำเส้นไหมไปต้มประมาณ 30 นาที  แล้วนำมาล้างให้สะอาด และตากให้แห้ง จะได้เส้นไหมที่นิ่ม และขาวขึ้น ทำให้ย้อมติดสีได้ดีขึ้นด้วย
3. การย้อมไหม ย้อมไหมโดยใช้วัตถุดิบให้สีจากธรรมชาติ ได้แก่
   • ไม้เข หรือ แก่นไม้ขนุน ให้สีเหลือง
   • ครั่ง ให้สีแดง หรือสีชมพู
   • คราม ให้สีน้ำเงิน
   • ไม้เข ให้สีเหลือง แล้วย้อมทับด้วยคราม ให้สีเขียว
   • คราม และครั่ง ให้สีม่วง
   • เปลือกไม้รัง หรือ ไม้เต็ง ให้สีน้ำตาลทอง
   -  การย้อมไหมจากวัตถุดิบให้สีที่เป็นเปลือกไม้  ใช้อัตราส่วนเปลือกไม้ 4 กิโลกรัม ต่อ ไหม 1 กิโลกรัม ต่อ น้ำประมาณ 20 ลิตร นำเปลือกไม้มาทุบให้แตก แช่น้ำไว้ 1คืน แล้วนำมาต้มน้ำเดือด ประมาณ 2 ชั่วโมง ทิ้งไว้ซักพักกรองเอากากไม้ออก นำเส้นไหมที่ทำความสะอาดแล้ว ใส่ห่วง จำนวน 5 ไจ ต่อ 1 ห่วง ต้มในอุณหภูมิ 50-60 องศาเซลเซียส โส่สารเคลือบหรือกระตุุ้น (mordant) เช่น สารส้ม เกลือ น้ำด่าง พลิกกลับทุก 5 นาที ใช้เวลาต้มประมาณ 2 ชั่วโมง แล้วยกใส่ภาชนะที่ปิดฝามิดชิด (ห้ามใช้ภาชนะที่เป็นโลหะ) ทิ้งไว้ 1 คืนแล้วจึงนำมาล้างที่อุณหภูมิปกติจากนั้นนำไปตากให้แห้ง
   - การย้อมไหมจากวัตถุดิบให้สีที่เป็นใบไม้ ให้นำใบไม้มาสับแล้วใช้อัตราส่วนและวิธีการย้อมเช่นเดียวกันกับเปลือกไม้ทุกขั้นตอน
4. กวักไหม หรือ กรอไหม
   เป็นการนำไหมที่ย้อมสีและตากจนแห้งแล้วมาเข้าเครื่องกวัก ด้วยการหมุนให้ไหมพันรอบกวัก เพื่อให้ไหมมีความเรียบตึงเสมอกัน เพื่อพักไว้ก่อนนำไปโว้นไหมหรือปั่นหลอด
5. โว้นไหม หรือเครือไหม (ภาษาเหนือเรียกเส้นยืนว่าเครือ)
   คือ การทำไหมเป็นเส้นยืนหรือเครือหูก โดยการนำเส้นไหมจากกวัก พาดผ่านบนราวด้านบนเแล้วดึงลงมาใส่ เผียขอ (หลักไม้มีขอตั้ง แที่ใช้เดินไหมหรือเครือไหม) เดินไหมตามระยะที่คำนวณไว้แล้ว เพื่อให้ได้ความกว้างและความยาวของผ้าตามที่ต้องการ แล้วนำไหมจากเผียขอมาพาดบนกี่เพื่อเตรียมสืบเส้นยืน (เครือหูก)
6. สืบเส้นยืนและเข้าตะกอ
   ด้วยการสืบไหมเส้นยืนเข้ากับแกนม้วนเส้นยืน และร้อยปลายไหมแต่ละเส้นเข้าในตะกอและฟันหวี ด้วยการสอดเส้นไหมเข้าฟันหวีที่มีความละเอียด 40 ช่อง ต่อ 1 หลบ (80 เส้น) สำหรับการสอดเข้าฟันหวีในส่วนที่จก ให้สอดเส้นไหมเข้าช่องละคู่ (2 เส้น) ในส่วนที่เป็นริมผ้าให้สอดช่องละ 2 คู่ (4 เส้น) ม้วนไหมที่เข้าฟันหวีเข้ากับสะป้าน (ไม้กลึงกลม, เหลากลม หรือวัสดุที่เรียบกลม) เพื่อให้ไหมตึงเรียบเสมอตลอดความยาว ส่วนด้านข้างของเส้นไหมทั้งสองข้างหนีบด้วยไม้ผัง เพื่อไม่ให้ขอบผ้าสอบเข้า หรือกลางออกขณะทอ
7. การเตรียมเส้นฝ้าย นำเส้นฝ้ายที่ได้จากการปั่นฝ้ายมาทำความสะอาดไขมันในเส้นใยครั้งสุดท้ายด้วยการต้มน้ำเดือด ใส่สบู่เหลว หรือ น้ำยาล้างจานในอัตราส่วนน้ำ 20 ลิตรต่อน้ำยาล้างจานเข้มข้น 3-4 ซ้อนโต๊ะ คนให้ละลายเข้ากันกับน้ำ นำเส้นด้ายใส่ลงไปในหม้อต้ม ให้น้ำพอท่วมเส้นด้ายอย่าใส่จนแน่นเกินไป หมั่นกลับพลิกเส้นฝ้าย เพื่อให้ทำความสะอาดได้อย่างทั่วถึง ต้มทิ้งไว้ประมาณ 1 ชั่วโมง แล้วนำเส้นด้ายขึ้นจากหม้อต้ม แขวนให้เส้นฝ้ายคลายความร้อนและสะเด็ดน้ำ จากนั้นนำเส้นใยฝ้ายไปล้างน้ำให้สะอาดจนหมดฟอง บิดพอหมาดกระตุกให้เส้นด้ายเรียงตัว ตากจนเส้นใยฝ้ายแห้งเพื่อรอการย้อมสีธรรมชาติตามต้องการ แล้วจึงนำเส้นใยฝ้ายสีมากวักเรียงให้เป็นระเบียบ เพื่อรอการค้นทำเครือสำหรับการใช้งาน
8. เตรียมไหมเส้นพุ่ง กรอไหมที่ย้อมแล้วใส่หลอด (ทำจากไม้ไผ่ หรือวัสดุเหมาะสม มีรูตรงกลาง)  กรอใส่ในปริมาณที่เหมาะสม นำไปบรรจุกระสวย โดยนำไม้ก้านมะพร้าว หรือวัสดุแท่งตรง ความยาวตามช่องกลางกระสวย สอดเข้าไปในรูแกนของหลอดแล้วนำไปใส่ช่องในกระสวย สอดก้านแกนยึดไปในช่องที่หัวกระสวย เพื่อป้องกันไม่ให้แกนหลอดหลุดออกจากกระสวยขณะทอ
9. ทอผ้า การทอซิ่นหนึ่งผืนจะใช้กรรมวิธีการทอ 2 อย่าง คือ การทอธรรมดา และ การทอจก
   การทอธรรมดา โดยการเหยียบไม้ที่ผูกตะกรอ เส้นยืนจะถูกแยกออก และเกิดช่องว่างให้สอดกระสวยด้ายพุ่งผ่านได้ เมื่อพุ่งกระสวยแล้วต้องกระทบฟืมทุกครั้ง เพื่อให้ด้ายพุ่งแนบติดกัน หรือทอคล้องกับเส้นด้ายของกระสวยที่อยู่กับที่แล้วไขว้เส้นด้ายกันก่อนพุ่งกลับ เมื่อพุ่งกระสวยแล้วให้กระทบฟืมทุกครั้ง เพื่อให้ด้ายพุ่งแนบติดกันจนได้เนื้อผ้าที่แน่นหนาโดยให้กระทบแรงพอประมาณ ไม่ต่ำกว่า 2 ครั้ง
   การทอจก  เป็นเทคนิคการทอผ้าเพื่อให้เกิดลวดลายต่าง ๆ โดยเพิ่มเส้นพุ่งพิเศษ สอดขึ้นลง ด้วยการใช้ขนเม่น ไม้ หรือนิ้ว จกเส้นยืนขึ้น ซึ่งจะทำให้เกิดเป็นลวดลายเป็นช่วง ๆ สามารถทำสลับลวดลายได้หลากสี เป็นการจกแบบ “คว่ำลายลง” คือ จกจากด้านหลังของผ้า  เมื่อจกครบแถวให้พุ่งกระสวย 1 ครั้ง (โดยกระสวย 1 อยู่กับที่และใช้อีกกระสวย 1 พุ่งเส้นด้ายมาคล้องกับเส้นด้ายของกระสวยที่อยู่กับที่) แล้วกระทบฟืมอย่างน้อย 2 ครั้ง ส่วนการเก็บเงื่อนเส้นจกใช้วิธีการเก็บด้านบน โดยต้องเก็บให้เป็นให้เป็นระเบียบเรียบร้อย ไม่มีเส้นไขว้กันไปมา จะเก็บเมื่อเริ่มต้นขึ้นลวดลายใหม่ หรือเก็บเมื่อต่อเส้นจกเมื่อเส้นจกลายหมด เมื่อทอและจกเสร็จแล้วนำออกจากอุปกรณ์ ผ้าที่ได้ต้องมีลวดลายแน่นเรียบคล้ายกันทั้งด้านหน้าและด้านหลัง สามารถใช้ได้ทั้งสองหน้า สังเกตได้คือเมื่อขยี้ด้วยมือตรงลวดลายก็ไม่มีขาดหรือหลุดลุ่ยนั่นเอง

กลุ่มชาติพันธุ์ไท- ยวน โยนกเชียงแสนได้กระจายไปตั้งรกรากใน 8 พื้นที่ ได้แก่ พื้นที่ อ.แม่แจ่ม จ.เชียงใหม่,อ.ลับแล จ.อุตรดิตถ์,อ.ศรีสัชนาลัย จ.สุโขทัย ,จ.ชัยนาท,จ.สุพรรณบุรี ,จ.ราชบุรี,จ.น่าน และ จ.อุทัยธานี ชาวไท-ยวนมาตั้งรกรากที่เมืองลอง ซึ่งเป็นชุมชนโบราณ เป็นเมืองหน้าด่านสำคัญเมืองหนึ่งทางทิศใต้ของอาณาจักรล้านนา มีวัฒนธรรมการแต่งกายแบบเดียวกับชาวไท-ยวน หรือชาวโยนกเมืองอื่นในอาณาจักรล้านนา ซิ่นตีนจก เป็นผ้าซิ่นที่ทอขึ้นเพื่อใช้ในโอกาสพิเศษ โดยวัสดุที่ใช้มีทั้ง ฝ้าย ไหม ดิ้นเงิน ดิ้นทอง ทอเป็นลวดลายสวยงาม โดยพบหลักฐานการใช้ผ้าทอตีนจกเมืองลอง ในการแต่งกายของชาวเมืองลองยังปรากฏมาไม่น้อยกว่า 200 ปี
สำหรับผู้ที่จะทอผ้าจกได้ต้องมีความอดทนและมีสมาธิอย่างสูง เพราะการทอผ้าจกเป็นงานฝีมือที่มีความละเอียดอ่อนมาก นอกจากนี้ยังใช้ทอเป็นผ้าที่ใช้ในชีวิตประจำวันอื่นๆ เช่น ถุงย่าม ผ้าคลุมไหล่ ผ้าห่ม หมอน เป็นต้น ลวดลายต่าง ๆ ล้วนเกิดขึ้นจากจินตนาการประดิษฐ์จากสิ่งต่าง ๆ ที่อยู่รอบตัว ไม่ว่าจะเป็น พืช หรือ อากัปกิริยาต่าง ๆ ของสัตว์ อย่างสวยงามเรียบง่าย อีกทั้งยังสอดแทรก คติ ความเชื่อ โชคลาง พิธีกรรม จึงถือได้ว่าการทอผ้าจกนี้ ถ่ายทอดวิถีชีวิต ความเชื่อ วัฒนธรรมและภูมิปัญญาของชาวไท-ยวน  เมืองลอง  ได้เป็นอย่างดี
การทอผ้าซิ่นตีนจก ไท-ยวน โยนกเชียงแสน มีเอกลักษณ์สำคัญอยู่ที่การออกแบบจัดวางลวดลายจะมีความอิสระ เช่น ลายหลักที่อาจเป็นได้ทั้งลายหลักและลายประกอบ ส่วนลายประกอบก็อาจเป็นลายหลักได้เช่นกัน ดังนั้นการเรียกชื่อลาย จึงมิได้เรียกชื่อลายที่เป็นหลักอยู่ตรงกลางผ้าเสมอไป เมื่อทอได้ขนาดความยาวตามที่ต้องการแล้ว ช่างทอจะจบลงด้วย ลวดลายพิเศษเพื่อเป็นเครื่องหมายเฉพาะของผู้ทอ เรียกว่า “หมายซิ่น” เพื่อแสดงความเป็นเจ้าของหรือป้องกันการถูกลักขโมย แล้วนำมาต่อเป็นวงกลมเย็บตะเข็บเดียว ลักษณะโครงสร้างประกอบไปด้วยผ้า 3 ส่วน แต่ละส่วนเป็นผ้าคนละชิ้น  คือ

1. เอวซิ่น หรือ หัวซิ่น นิยมใช้ผ้าขาวและผ้าแดง ถือเป็นสีมงคลสำหรับผู้สวมใส่ ส่วนที่เป็นแถบผ้าสีขาวจะอยู่ด้านบน เย็บต่อกับผ้าแถบสีแดงซึ่งจะอยู่ติดกับตัวซิ่น
2. ตัวซิ่น จะอยู่ตรงกลางระหว่างเอวซิ่นกับตีนซิ่น ตัวซิ่นจะเลือกเอาลายแบบใดของผ้าซิ่นมาเป็นตัวซิ่นก็ได้ โดยใช้เทคนิคการทอได้ทั้งแบบจก แบบปั่นไก หรือทอเต็มผืน แล้วนำมาเย็บประกอบกับเอวซิ่น และตีนซิ่น
3. ตีนซิ่น  เป็นการทอแบบจก เป็นส่วนที่ทำให้ผ้าซิ่นมีความโดดเด่นสวยงามยิ่งขึ้น จากลวดลายพิเศษที่เกิดจากการทอจกแบบเต็มผืน ด้วยลวดลายโบราณที่นำมาผสมผสานกัน แบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ
   3.1 ลายหลัก  เป็นลวดลายขนาดใหญ่กว่าลายอื่น ๆ อยู่บริเวณกึ่งกลางผ้าจีนจก หรือที่เรียกว่า ตีนซิ่น มีลักษณะของลวดลายเป็นดอกสลับกับลายข้างดอก เรียงันไปตามแนวยาวของผืนผ้าตีนจก การเรียกชื่อผ้าซิ่นตีนจกจะเรียกตามลายหลักซึ่งมี 2  ลักษณะดังนี้
   - ลายหลักเป็นลักษณะลายดอก ลายดอกของผ้าจกเมืองลองนั้นจะมีลายที่เป็นลวดลายโบราณอยู่ 12 ลาย คือ ลายนกคู่กินน้ำ ร่วมต้น ลายสำเภาลอยน้ำ ลายนกแยงเงา (นกส่องกระจก) ลายขามดแดง ลายขากำปุ้งลายขอไล่ ลายหม่าขนัด (สับปะรด) ลายจันแปดกลีบ ลายดอกจัน ลายขอดาว ลายขอผักกูด และลายดอกขอ
   -ลายหลักเป็นลักษณะลวดลายหลักที่เป็นลายต่อเนื่อง ลายต่อเนื่องของผ้าจกเมืองลองนั้น มีลายที่เป็นลายโบราณอยู่ 7 ลาย คือ ลายใบผักแว่น ลายแมงโป้งเล็น ลายโคมและช่อน้อยตุงชัย ลายขอน้ำคุ จันแปดกลีบ ลายเครือกาบหมวก ลายโก้งเก้งซ้อนนก และลายพุ่มดอกนกกินน้ำร่วมต้น
   3.2 ลายประกอบ ลักษณะลวดลายประกอบเป็นลายขนาดเล็ก ๆ หรือลายย่อยอื่น ๆ ซึ่งถือว่าเป็นองค์ประกอบสำคัญที่ทำให้ผ้าตีนจกมีความสมบูรณ์ มีอยู่หลายลาย ซึ่งสามารถจำแนกตามลักษณะของลวดลาย ได้ 6 ประเภท คือ
   - ลักษณะลวดลายประกอบที่ได้รับแนวคิดเกี่ยวกับรูปแบบจากพืช
   - ลักษณะลวดลายประกอบที่ได้รับแนวคิดเกี่ยวกับรูปแบบจากสัตว์
   - ลักษณะลวดลายประกอบที่ได้รับแนวคิดเกี่ยวกับรูปแบบจากรูปทรงเรขาคณิต
   - ลักษณะลวดลายประกอบที่ได้รับแนวคิดเกี่ยวกับรูปแบบจากการประยุกต์
   - ลักษณะลวดลายประกอบที่ได้รับแนวคิดเกี่ยวกับรูปแบบจากสัตว์ผสมรูปแบบจากรูปทรงเรขาคณิต
   - ลักษณะลวดลายประกอบที่ได้รับแนวคิดเกี่ยวกับรูปแบบจากสัตว์ผสมรูปแบบจากการประยุกต์ โดยลายประกอบทั้ง 6 ประเภทนี้ มีอยู่มากมาย เพราะได้ถูกดัดแปลงและประดิษฐ์ขึ้นมาใหม่อยู่เรื่อย ๆ เช่น ลายกาบหมาก ลายหางสะเปาต้นสน ลายสร้อยพร้าว ลายเม็ดแมงลัก ลายบัวคว่ำ บัวหงาย ลายดอกพิกุลจัน ลายหางสะเปานก ลายนกคุ้ม ลายขามดแดง ลายต่อมเครือ ลายหางสะเปาดอกต่อม ลายฟันปลา ลายขอเลี่ยว ลายเครือขอ ลายมะลิเลื้อย ลายเถาไม้เลื้อย ลายผีเสื้อ เป็นต้น
   ผ้าแต่ละส่วนของซิ่นจะใช้วิธีการเย็บต่อแบบโบราณ ซึ่งถือเป็นศิลปะการเย็บผ้าอีกวิธีหนึ่ง ในอดีตไม่มีการใช้จักร ต้องใช้เข็มเย็บด้วยมือ การเย็บจึงเป็นการแสดงฝีมือของผู้หญิงในอดีต ที่นอกจากจะเป็นประโยชน์แล้วยังแสดงถึงความสวยงามความประณีตเป็นองค์ความรู้ที่บรรพบุรุษได้คิดประดิษฐ์ขึ้นเพื่อใช้กับเครื่องนุ่งห่ม และยังอาจหมายถึงฐานะของผู้สวมใส่ได้เช่นกันหากวัสดุที่ใช้มีเส้นไหม หรือดิ้นเงินหรือดิ้นทองมาเป็นส่วนของลวดลาย ซึ่งการเย็บประกอบซิ่นทั้งสามส่วน และการเย็บต่อด้านข้างเพื่อให้ซิ่นเป็นวงกลมจะมีชื่อเรียกที่ต่างกัน คือ
   -  การเย็บต่อเอวซิ่น คือการเย็บผ้าผืนสีขาวและสีแดง เรียกว่า เย็บเกี้ยว
   -  การเย็บตัวซิ่นกับเอวแดง เรียกว่า เย็บจ่องเอวกบ
   -  การเย็บตัวซิ่นกับตีนซิ่น เรียกว่า สนหางเลน (ตะกวด)
   -  การเย็บตัวซิ่นด้านข้างหรือการตีตะเข็บ เรียกว่า ดูกผ้า
   ด้วยเอกลักษณ์ที่โดดเด่นของผืนผ้าซิ่น เทคนิคการทอพิเศษที่สืบทอดกันมาอย่างแข็งขัน กระบวนการบริหารจัดที่ทันต่อยุคสมัย และการเผยแพร่ถึงคุณค่าเชิงวัฒนธรรม อาจถือได้ว่า ครูประนอม ทาแปง ผู้นำด้านการทอผ้าจกโบราณเชียงแสนแห่งเมืองลอง เป็นผู้คิดค้นการทอผ้าจกแบบยกเขา ที่ช่วยร่นระยะเวลาการทอด้วยเทคนิคการจกลงได้มากถึง 5 เท่า รวมถึงการรวบรวมลายผ้าซิ่นจกเชียงแสนโบราณที่มากว่า 200 ปีให้ยังคงมีชีวิตผ่านการทอใช้งานอย่างแพร่หลาย ตลอดจนแบ่งปันความรู้ความเข้าใจที่ได้เรียนรู้พัฒนาและต่อยอดการทอผ้าจกเมืองลองให้กับคนรุ่นใหม่ จนทำให้ความนิยมในผ้าจกเมืองลองขยายกลุ่มการทอไปอย่างกว้างขวาง เกิดเป็นความมั่นคงในอาชีพช่างทอผ้า ให้กับชุมชน และได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขา ทัศนศิลป์ (ประณีตศิลป์ - ศิลปะผ้าทอ) ในปี พ.ศ. 2553 และครูประนอม  ทาแปง ยังได้จัดตั้ง บ้านศิลปินแห่งชาติประนอม เป็นศูนย์การเรียนรู้ที่ถ่ายทอดภูมิปัญญาสู่คนรุ่นหลัง เป็นศูนย์กลางการเรียนรู้ผ้าจกเมืองลองและการย้อมสีธรรมชาติ เพื่อเป้าหมายการส่งต่อองค์ความรู้และสืบทอดประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของบรรพบุรุษไทยชาติพันธุ์ไท-ยวน ให้คนรุ่นหลังได้รู้จักสืบต่อไป

แหล่งอ้างอิงข้อมูล :

• สถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย (องค์การมหาชน). 2565. ทายาทช่างศิลปหัตถกรรม ครูช่างศิลปหัตถกรรม ครูศิลป์ของแผ่นดิน ประจําปี 2554. กรุงเทพมหานคร.ห้องสมุดประชาชน. พลิก PDF ออนไลน์. สำนักวัฒนธรรมจังหวัดแพร่. “ผ้าซิ่นตีนจก อำเภอลอง”. www.anyflip.com. Accessed กรกฎาคม 2566, 21. https://anyflip.com/nlfbr/chlk/basic/
• ประนอม ทาแปง. สัมภาษณ์โดย บริษัท วี วิว โก จำกัด. 31 พฤษภาคม 2566.

• บริษัท วี วิว โก จำกัด
• ฝ่ายส่งเสริมและเผยแพร่องค์ความรู้ สำนักส่งเสริมคุณค่าหัตถศิลป์ สถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย (องค์การมหาชน)