เทคนิคที่ใช้ : ทอเหยียบมุก 5 ตะกอ และการทอจก
กระบวนการสร้างสรรค์ชิ้นงาน (โดยละเอียด) :

1. ออกแบบลวดลาย
   ครูจงจรูญใช้วิธีการออกแบบลายผ้าด้วยโปรแกรมคอมพิวเตอร์ โดยเน้นไปที่ลายโบราณ แต่จะมีการนำลายมาประยุกต์เล็กน้อยด้วยการเปลี่ยนสีหรือการนำลายโบราณมาผสมผสานกันให้เกิดเป็นผ้าซิ่นผืนใหม่มีความสวยงามร่วมสมัย แล้วลอกลวดลายเหล่านี้ออกมาให้เข้าใจง่ายขึ้นลงบนแผ่นกระดาษ เพื่อนำไปเป็นต้นแบบของการทอซิ่นแต่ละส่วน
2. ฟอกไหม (ทำความสะอาดเส้นไหม)
   เป็นการขจัดกาวไหม สิ่งสกปรกต่าง ๆ และสิ่งปนเปื้อนต่าง ๆ ที่ติดมากับเส้นไหมออกก่อนการนำไปย้อม โดยใช้น้ำอุณหภูมิปกติ 20 ลิตร ผสมกับนำ้เหลว หรือน้ำยาล้างจาน 1 ช้อนโต๊ะ แล้วนำเส้นไหม 1 กิโลกรัม แช่ทิ้งไว้ 1 คืน จากนั้นนำขึ้นจากน้ำแล้วนำเส้นไหมไปต้มประมาณ 30 นาที  แล้วนำมาล้างให้สะอาด และตากให้แห้ง จะได้เส้นไหมที่นิ่ม และขาวขึ้น ทำให้ย้อมติดสีได้ดีขึ้นด้วย
3. การย้อมไหม ย้อมไหมโดยใช้วัตถุดิบให้สีจากธรรมชาติ ได้แก่
   สีดำ ได้จาก มะเกลือ
   สีเหลือง ได้จาก ลูกมะกาย หรือ แก่นไม้ขนุน
   สีแดง หรือ สีชมพู  ได้จาก ครั่ง
   สีน้ำเงิน ได้จาก คราม
   สีเขียว ได้จาก ใบสมอ หรือ ไม้มะกาย และคราม
   สีม่วง ได้จาก คราม และครั่ง
   สีน้ำตาล ได้จาก เปลือกไม้ประดู่ หรือ เปลือกสะเดา
   สีน้ำตาลทอง ได้จาก เปลือกไม้รัง หรือ ไม้เต็ง
   -  การย้อมไหมจากวัตถุดิบให้สีที่เป็นเปลือกไม้  ใช้อัตราส่วนเปลือกไม้ 4 กิโลกรัม ต่อ ไหม 1 กิโลกรัม ต่อ น้ำประมาณ 20 ลิตร นำเปลือกไม้มาทุบให้แตก แช่น้ำไว้ 1คืน แล้วนำมาต้มน้ำเดือด ประมาณ 2 ชั่วโมง ทิ้งไว้ซักพักกรองเอากากไม้ออก นำเส้นไหมที่ทำความสะอาดแล้ว ใส่ห่วง จำนวน 5 ไจ ต่อ 1 ห่วง ต้มในอุณหภูมิ 50-60 องศาเซลเซียส โส่สารเคลือบหรือกระตุุ้น (mordant) เช่น สารส้ม เกลือ น้าด่าง พลิกกลับทุก 5 นาที ใช้เวลาต้มประมาณ 2 ชั่วโมง แล้วยกใส่ภาชนะที่ปิดฝามิดชิด (ห้ามใช้ภาชนะที่เป็นโลหะ) ทิ้งไว้ 1 คืน แล้วจึงนำมาล้างที่อุณหภูมิปกติจากนั้นนำไปตากให้แห้ง
   - การย้อมไหมจากวัตถุดิบให้สีที่เป็นใบไม้ ให้นำใบไม้มาสับแล้วใช้อัตราส่วนและวิธีการย้อมเช่นเดียวกันกับเปลือกไม้ทุกขั้นตอน
4. กวักไหม หรือ กรอไหม เป็นการนำไหมที่ย้อมสีและตากจนแห้งแล้วมาเข้าเครื่องกวัก ด้วยการหมุนให้ไหมพันรอบกวัก เพื่อให้ไหมมีความเรียบตึงเสมอกัน เพื่อพักไว้ก่อนนำไปโว้นไหมหรือปั่นหลอด
5. โว้นไหม หรือเครือไหม (ภาษาเหนือเรียกเส้นยืนว่าเครือ)  คือการทำไหมเป็นเส้นยืนหรือเครือหูก โดยการนำเส้นไหมจากกวัก พาดผ่านบนราวด้านบนเแล้วดึงลงมาใส่ เผียขอ (หลักไม้มีขอตั้ง ที่ใช้เดินไหมหรือเครือไหม) เดินไหมตามระยะที่คำนวณไว้แล้ว เพื่อให้ได้ความกว้างและความยาวของผ้าตามที่ต้องการ แล้วนำไหมจากเผียขอมาพาดบนกี่เพื่อเตรียมสืบเส้นยืน (เครือหูก)
6. สืบเส้นยืนและเข้าตะกอ ด้วยการสืบไหมเส้นยืนเข้ากับแกนม้วนเส้นยืน และร้อยปลายไหมแต่ละเส้นเข้าในตะกอและฟันหวี ด้วยการสอดเส้นไหมเข้าฟันหวีที่มีความละเอียด 40 ช่อง ต่อ 1 หลบ (80 เส้น) สำหรับการสอดเข้าฟันหวีในส่วนที่จก ให้สอดเส้นไหมเข้าช่องละคู่ (2 เส้น) ในส่วนที่เป็นริมผ้าให้สอดช่องละ 2 คู่ ( 4 เส้น) ม้วนไหมที่เข้าฟันหวีเข้ากับสะป้าน (ไม้กลึงกลม, เหลากลม หรือวัสดุที่เรียบกลม) เพื่อให้ไหมตึงเรียบเสมอตลอดความยาว ส่วนด้านข้างของเส้นไหมทั้งสองข้างหนีบด้วยไม้ผัง เพื่อไม่ให้ขอบผ้าสอบเข้า หรือกลางออกขณะทอ
7. เตรียมไหมเส้นพุ่ง กรอไหมที่ย้อมแล้วใส่หลอด (ทำจากไม้ไผ่ หรือวัสดุเหมาะสม มีรูตรงกลาง)  กรอใส่ในปริมาณที่เหมาะสม นำไปบรรจุกระสวย โดยนำไม้ก้านมะพร้าว หรือวัสดุแท่งตรง ความยาวตามช่องกลางกระสวย สอดเข้าไปในรูแกนของหลอดแล้วนำไปใส่ช่องในกระสวย สอดก้านแกนยึดไปในช่องที่หัวกระสวย เพื่อป้องกันไม่ให้แกนหลอดหลุดออกจากกระสวยขณะทอ
8. ทอผ้า การทอซิ่นหนึ่งผืนจะใช้กรรมวิธีการทอ 2 อย่าง คือการทอธรรมดา และ การทอจก
   การทอธรรมดา โดยการเหยียบไม้ที่ผูกตะกรอ เส้นยืนจะถูกแยกออก และเกิดช่องว่างให้สอดกระสวยด้ายพุ่งผ่านได้ เมื่อพุ่งกระสวยแล้วต้องกระทบฟืมทุกครั้ง เพื่อให้ด้ายพุ่งแนบติดกัน หรือทอคล้องกับเส้นด้ายของกระสวยที่อยู่กับที่แล้วไขว้เส้นด้ายกันก่อนพุ่งกลับ เมื่อพุ่งกระสวยแล้วให้กระทบฟืมทุกครั้ง เพื่อให้ด้ายพุ่งแนบติดกันจนได้เนื้อผ้าที่แน่นหนาโดยให้กระทบแรงพอประมาณ ไม่ต่ำกว่า 2 ครั้
   การทอจก  เป็นเทคนิคการทอผ้าเพื่อให้เกิดลวดลายต่างๆ โดยเพิ่มเส้นพุ่งพิเศษ สอดขึ้นลง ด้วยการใช้ขนเม่น ไม้ หรือนิ้ว จกเส้นยืนขึ้น ซึ่งจะทำให้เกิดเป็นลวดลายเป็นช่วง ๆ สามารถทำสลับลวดลายได้หลากสี เป็นการจกแบบ “คว่ำลายลง” คือ จกจากด้านหลังของผ้า  เมื่อจกครบแถวให้พุ่งกระสวย 1 ครั้ง (โดยกระสวย 1 อยู่กับที่และใช้อีกกระสวย 1 พุ่งเส้นด้ายมาคล้องกับเส้นด้ายของกระสวยที่อยู่กับที่) แล้วกระทบฟืมอย่างน้อย 2 ครั้ง ส่วนการเก็บเงื่อนเส้นจกใช้วิธีการเก็บด้านบน โดยต้องเก็บให้เป็นให้เป็นระเบียบเรียบร้อย ไม่มีเส้นไขว้กันไปมา จะเก็บเมื่อเริ่มต้นขึ้นลวดลายใหม่ หรือเก็บเมื่อต่อเส้นจกเมื่อเส้นจกลายหมด เมื่อทอและจกเสร็จแล้วนำออกจากอุปกรณ์ ผ้าที่ได้ต้องมีลวดลายแน่นเรียบคล้ายกันทั้งด้านหน้าและด้านหลัง สามารถใช้ได้ทั้งสองหน้า สังเกตได้คือเมื่อขยี้ด้วยมือตรงลวดลายก็ไม่มีขาดหรือหลุดลุ่ยนั่นเอง
9. เย็บต่อผ้าซิ่น เพื่อประกอบผ้าส่วน เอวซิ่น ตัวซิ่น และตีนซิ่น เป็นผืนซิ่น ด้วยวิธีการต่อซิ่นแบบโบราณด้วยการเย็บมือ ซึ่งการต่อแต่ละส่วนจะใช้วิธีเย็บที่แตกต่างกันไป

ผ้าซิ่นตีนจก ไท-ยวน ลับแล เป็นผลผลิตทางวัฒนธรรมที่มีการสืบทอดกันมาประมาณ 150 ปี ขึ้นไป ตั้งแต่ครั้งกลุ่มชาติพันธุ์ไท-ยวน ที่เชื้อสายมาจากชาวโยนกเชียงแสน ได้อพยพหนีภัยสงครามระหว่างอาณาจักรโยนกเชียงแสนกับพุกาม เข้ามาอยู่ในพื้นที่ตั้งแต่ยุคกรุงศรีอยุธยา เริ่มหักร้างถางพงตั้งถิ่นฐานเป็นชุมชนตามไหล่เขา ในหลายพื้นที่ของเขตภาคเหนือ โดยเฉพาะอย่างยิ่งพื้นที่ชุมชนลับแล และสิ่งที่กลุ่มไท-ยวน ลับแล นำติดตัวมาด้วยนั้นคือวิถีการทอผ้าซิ่นตีนจก  ในอดีตกล่าวกันว่า หญิงสาวชาวลับแลต้องทอผ้าให้ได้อย่างน้อยคนละ 1 ผืน สำหรับใช้ในพิธีแต่งงานของตนเอง หรือ ไว้ใส่ในงานบุญใหญ่ ๆ ผู้ที่จะทอผ้าจกได้ ต้องมีความอดทนและมีสมาธิอย่างสูง เพราะการทอผ้าจกเป็นงานฝีมือที่มีความละเอียดอ่อนมาก นอกจากนี้ยังใช้ทอเป็นผ้าที่ใช้ในชีวิตประจำวันอื่น ๆ เช่น ถุงย่าม ผ้าคลุมไหล่ ผ้าห่ม หมอน เป็นต้น ลวดลายต่าง ๆ ล้วนเกิดขึ้นจากจินตนาการประดิษฐ์จากสิ่งต่าง ๆ ที่อยู่รอบตัว ไม่ว่าจะเป็น พืช หรือ อากัปกิริยาต่าง ๆ ของสัตว์ อย่างสวยงามเรียบง่าย อีกทั้งยังสอดแทรก คติ ความเชื่อ โชคลาง พิธีกรรม จึงถือได้ว่าการทอผ้าจกนี้ ถ่ายทอดวิถีชีวิต ความเชื่อ วัฒนธรรมและภูมิปัญญาของชาวไท-ยวน ลับแล ได้เป็นอย่างดี

การทอผ้าซิ่นตีนจก ไท-ยวน ลับแล เป็นการทอผ้าในแนวขวาง แล้วนำมาต่อเป็นวงกลมเย็บตะเข็บเดียว ลักษณะโครงสร้างประกอบไปด้วยผ้า 3 ส่วน แต่ละส่วนเป็นผ้าคนละชิ้น  คือ

1. เอวซิ่น หรือ หัวซิ่น นิยมใช้ผ้าขาวและผ้าแดง ถือเป็นสีมงคลสำหรับผู้สวมใส่ ส่วนที่เป็นแถบผ้าสีขาวจะอยู่ด้านบน เย็บต่อกับผ้าแถบสีแดงซึ่งจะอยู่ติดกับตัวซิ่น ส่วนริมผ้าขาวจะปล่อยไว้ให้ด้ายฟูเพราะมีความเชื่อว่าจะทำมาหากินเฟื่องฟูเหมือนชายผ้าขาว
2. ตัวซิ่น จะอยู่ตรงกลางระหว่างเอวซิ่นกับตีนซิ่น ตัวซิ่นจะเลือกเอาลายแบบใดของผ้าซิ่นมาเป็นตัวซิ่นก็ได้ โดยใช้เทคนิคการทอได้ทั้งแบบจก แบบปั่นไก หรือทอเต็มผืน แล้วนำมาเย็บประกอบกับเอวซิ่น และตีนซิ่น
3. ตีนซิ่น  เป็นการทอแบบจก เป็นส่วนที่ทำให้ผ้าซิ่นมีความโดดเด่นสวยงามยิ่งขึ้น จากลวดลายพิเศษที่เกิดจากการทอจกแบบเต็มผืน ด้วยลวดลายโบราณที่นำมาผสมผสานกัน แบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ

• ลายหลัก  เป็นลวดลายขนาดใหญ่กว่าลายอื่น ๆ อยู่บริเวณกึ่งกลางผ้าจีนจก หรือที่เรียกว่า ตีนซิ่น มีลักษณะของลวดลายเป็นดอกสลับกับลายข้างดอก เรียงกันไปตามแนวยาวของผืนผ้าตีนจก การเรียกชื่อผ้าซิ่นตีนจกจะเรียกตามลายหลักนี้ เช่น ตีนจกลายหงส์ใหญ่, ตีนจกลายดอกแปดขอ, ตีนจกลายเก็ดถะหวา, ลายงูเหลือม เป็นต้น
• ลายประกอบ  เป็นลวดลายที่ทอเพิ่มเสริมประกอบลายหลักทั้งด้านบนและด้านล่าง ให้ผ้าตีนจกมีความสวยงามและสมบูรณ์แบบมากยิ่งขึ้น เช่น ลายนกกินน้ำร่วมต้นเก้า,  ลายนกขี่ม้า, ลายนกคุ้ม, ลายนาค, ลายขออุ้ม เป็นต้น
  ผ้าทุกผืนที่ทอ ที่มีการทอลายกั้นระหว่างลายตีนซิ่นทั้งสองข้างไม่ให้ชนกัน เรียกว่า “หมายซิ่น” ทอขึ้นเพื่อป้องกันคุณไสย์หรือมนต์ดำแก่ผู้สวมใส่ตามความเชื่อของไท-ยวน ชาวลับแล
  ผ้าแต่ละส่วนของซิ่นจะใช้วิธีการเย็บต่อแบบโบราณ ซึ่งถือเป็นศิลปะการเย็บผ้าอีกวิธีหนึ่ง ในอดีตไม่มีการใช้จักร ต้องใช้เข็มเย็บด้วยมือ การเย็บจึงเป็นการแสดงฝีมือของผู้หญิงในอดีต ที่นอกจากจะเป็นประโยชน์แล้วยังแสดงถึงความสวยงามความประณีต และเป็นองค์ความรู้ที่บรรพบุรุษได้คิดประดิษฐ์ขึ้นเพื่อใช้กับเครื่องนุ่งห่ม ซึ่งการเย็บประกอบซิ่นทั้งสามส่วน และการเย็บต่อด้านข้างเพื่อให้ซิ่นเป็นวงกลมจะมีชื่อเรียกที่ต่างกัน คือ
  -  การเย็บต่อเอวซิ่น คือการเย็บผ้าผืนสีขาวและสีแดง เรียกว่า เย็บเกี้ยว
  -  การเย็บตัวซิ่นกับเอวแดง เรียกว่า เย็บจ่องเอวกบ
  -  การเย็บตัวซิ่นกับตีนซิ่น เรียกว่า สนหางเลน (ตะกวด)
  -  การเย็บตัวซิ่นด้านข้างหรือการตีตะเข็บ เรียกว่า ดูกผ้า
  ด้วยเอกลักษณ์ที่โดดเด่นของผืนผ้าซิ่น เทคนิคการทอพิเศษที่สืบทอดกันมาอย่างแข็งแรง กระบวนการบริหารจัดที่ทันต่อยุคสมัย และการเผยแพร่ถึงคุณค่าเชิงวัฒนธรรม อาจถือได้ว่า ครูจงจรูญ มะโนคำ ผู้นำด้านการทอผ้าซิ่นตีนจก แห่งเมืองลับแล เป็นบุคคลรุ่นใหม่คนสำคัญที่นำพาผ้าซิ่นตีนจก ไท-ยวน ลับแล สู่การตอบรับเป็นอย่างดีในวงการผ้าทอของไทย จากพื้นฐานการมีทักษะการทอผ้าตั้งแต่วัยเด็ก หันมาศึกษาอย่างลึกซึ้ง ลงมือทำด้วยตนเอง และรวบรวมกลุ่มครอบครัวทอผ้าโบราณ ที่ยังคงมีองค์ความรู้การทอผ้าจากบรรพบุรุษทั้งคนหนุ่มสาวและผู้เฒาผู้แก่ รวมถึงชักชวนผู้ที่ยังชื่นชอบผ้าโบราณ เข้ามาจัดตั้งเป็นกลุ่มทอผ้าบ้านคุ้ม- นาทะเล ทอผ้าซิ่นตีนจก ไท-ยวน ลับแล เพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้ รื้อฟื้นกระบวนการกรรมวิธีอย่างโบราณที่ได้รับการส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น ปรับวิธีการบริหารจัดการให้ทันต่อยุคสมัยและความต้องการของตลาด ด้วยการประยุกต์การออกแบบลายผ้าด้วยการการผสมผสานลวดลายโบราณออกแบบจัดวางลวดลายและจัดสีสันให้ดูสวยงามและเหมาะสมให้เเป็นผ้าผืนใหม่ การใช้ด้วยคอมพิวเตอร์เป็นผู้ช่วยให้การสร้างลายง่ายขึ้น และการจัดการส่งต่อให้ผู้ทอตามทักษะความเชี่ยวชาญ ร่วมกันทอเป็นผืนผ้ารวมกลุ่มกันจำหน่าย จนสามารถปลุกชีวิตให้กับผ้าลายโบราณเหล่านี้ให้กลับมามีชีวิตอีกครั้ง จนกระทั่งได้รับการรับรองเป็นผลิตภัณฑ์ OTOP ระดับ 5 ดาวในปี 2547 และได้รับรางวัลชนะเลิศประเภทผ้าจกไหมย้อมสีธรรมชาติ จากกรมหม่อนไหม กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ รางวัลตรานกยูงพระราชทาน ในปี 2550 ไม่เพียงเท่านั้นครูจงจรูญยังได้จัดตั้ง พิพิธภัณฑ์ผ้าซิ่นตีนจกไท-ยวนลับแล เป็นศูนย์การเรียนรู้ที่ถ่ายทอดภูมิปัญญาสู่คนรุ่นหลัง เป็นศูนย์กลางการเรียนรู้และท่องเที่ยวชุมชน เพื่อเป้าหมายการส่งต่อองค์ความรู้และสืบทอดประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของบรรพบุรุษไทยชาติพันธุ์ไท- ยวน ให้คนรุ่นหลังได้รู้จักสืบต่อไป

แหล่งอ้างอิงข้อมูล :

• สถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย (องค์การมหาชน). 2565. ทายาทช่างศิลปหัตถกรรม ครูช่างศิลปหัตถกรรม ครูศิลป์ของแผ่นดิน ประจําปี 2558. กรุงเทพมหานคร.ห้องสมุดประชาชน. พลิก PDF ออนไลน์. สำนักวัฒนธรรมจังหวัดอุตรดิตถ์.“ผ้าซิ่นตีนจก ไท-ยวน อุตรดิตถ์”. www.anyflip.com. Accessed กรกฎาคม 2566, 5. https://anyflip.com/pdys/xzuf/basic/
• จงจรูญ มะโนคำ. สัมภาษณ์โดย บริษัท วี วิว โก จำกัด. 30 พฤษภาคม 2566.

• บริษัท วี วิว โก จำกัด
• ฝ่ายส่งเสริมและเผยแพร่องค์ความรู้ สำนักส่งเสริมคุณค่าหัตถศิลป์ สถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย (องค์การมหาชน)