ตะเกาเงินลายดอกขจร
กลุ่มงานศิลปหัตถกรรม ประเภทงานหัตถศิลป์ไทย
ตะเกาเงินลายดอกขจร เป็นลายดั้งเดิมที่ครูป่วนนำต้นแบบมาจากลายโบราณที่ได้รับการสืบทอดมาจากรุ่นบรรพบุรุษ โดยครูป่วนได้จดจำลายดั้งเดิมมาจากการไปพบเห็นที่ตำบลสะเดา อำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษ เป็น 1 ใน 13 ลายของตะเกาเงินต้นแบบของครูป่วน มีรูปทรงเป็นดอกไม้ต่อก้านดอกติดบนฐาน ดอกเป็นทรงกลม มีกลีบดอกลักษณะเป็นปลายแหลมติดประดับไข่ปลาเป็นกลีบดอก 2 ชั้น ส่วนของเกสรเป็นลายลวดฟั่น 3 แถว ติดสลับแนวกัน ต่อด้วยลายก้นหอย 3 ชั้น ตรงกลางเป็นเงินขึ้นรูปเป็นวงกลมนูนเป็นเกสรชั้นในสุด ก้านดอกเป็นก้านเหลี่ยมดัดโค้ง ฐานดอกเป็นทรงถ้วยคว่ำ ประดับด้วยเป็นลายไทย ขอบฐานประดับด้วยด้วยเส้นเงินลายลวดฟั่น ฐานดอกเป็นตัวอักษร “กจร” และ “ช.ป่วน”
- “ขจร” เป็นพืชล้มลุกพื้นบ้านของไทย ดอกขจรนำมาประกอบอาหารรับประทานได้ โบราณเชื่อว่าเป็นดอกไม้แห่งสายสัมพันธ์ในครอบครัว ชุมชน และสังคม การใช้เครื่องประดับลายดอกขจร หมายถึงการเสริมพลังบวก มีความอบอุ่นจากลูกหลานไม่ขาดสาย ลูกเต็มบ้านหลานเต็มเมือง
เทคนิคที่ใช้ : การหลอม รีด ขด ดัด เชื่อม และแกะสลัก โลหะเงิน
กระบวนการสร้างสรรค์ชิ้นงาน (โดยละเอียด) :
ใช้ขั้นตอนการทำเงินลายโบราณ ดังนี้
- นำเงินไปหลอม โดยนำก้อนเงินลงหลอมในเบ้าหลอมจนก้อนเงินละลายเหลว แล้วนำไปเทใส่เบ้าจานหรือรางเทเงิน จะได้เป็นแท่งเงิน ทิ้งไว้ให้เย็น
- นำแท่งเงินมารีดเป็นแผ่น หรือดึงให้เป็นเส้นลวด จนได้ขนาดที่เหมาะสมสำหรับนำไปดัดเป็นลวดลายต่าง ๆ
- ดัดและประกอบชิ้นงาน ในขั้นตอนนี้จะใช้การเหยียบเครื่องสูบลมพ่นไฟหัวเชื่อม เพื่อช่วยให้เงินอ่อนตัวสามารถดัด ขึ้นรูป และเชื่อมติดได้ โดยใช้น้ำยาประสานเงินในการเชื่อมเงินให้ติดกัน
สำหรับการทำ ตะเกาเงินลายดอกขจร มีขั้นตอนดังนี้
- การขึ้นดอก :
- ทำแผ่นเงินรับตัวดอก : นำเงินมารีดที่เป็นแผ่นแบนๆ แล้วใช้เหล็กตุ๊ดดู่ตัดขอบแผ่นเงินให้แผ่นวงกลม เพื่อใช้เป็นฐานรองรับดอก
- ทำกลีบดอกมะลิ : ทำโครงกลีบดอกก่อน โดยนำแท่งเงินไปรีดให้เป็นลวดแบนแล้วดัดโค้งเป็นรูปตัวยู (U) นำไปติดที่ขอบของแผ่นรับตัวดอกจนรอบ แล้วจึงนำเม็ดไข่ปลาตีให้แบนติดเชื่อมบนโครงกลีบทุกชิ้น
- ทำเกสร : ทำเป็นลายก้นหอย 5 ชั้น ตรงกลางเกสรติดด้วยเงินลายดอกพริก และนำเงินขึ้นรูปทรงกลมนูนวางติดตรงกลาง - การติดก้านดอกและฐานชิ้นงาน
- ทำก้านดอก : นำเงินไปรีดเป็นเส้นทรงสี่เหลี่ยม ดัดโค้งให้เป็นก้านดอก นำไปติดเชื่อมกับด้านหลังของตัวดอก
- ทำฐานชิ้นงาน : นำเงินไปหลอมขึ้นรูปเป็นทรงถ้วยคว่ำ ติดประดับด้วยลายไทย จากการนำแผ่นเงินรีดให้เป็นแผ่นบางๆ แกะสลักดุนเป็นลาย ขอบฐานใช้ลวดพันเป็นเกลียวลายลวดฟั่น 2 เส้นติดสลับแนวกัน
- เชื่อมก้านดอกเข้ากับฐานชิ้นงาน
- ตีแผ่นเงินสลักตัวอักษรคำว่า “มะลิ” และ “ช.ป่วน” ติดที่ฐานดอกด้านหน้าและด้านหลัง
- นำชิ้นงานไปเผาเพื่อให้สนิมหลุดออก โดยใช้การเหยียบเครื่องสูบลมพ่นไฟด้วยหัวเชื่อมจากน้ำมันเบนซินเผาชิ้นงาน เมื่อเงินถูกความร้อนจะเป็นสีขาวนวลโดยธรรมชาติ
- นำชิ้นงานแช่ในน้ำกรดเจือจางเพื่อให้เกิดความเงา
- ล้างและขัดชิ้นงานด้วยแปรงให้เงินใสสวย
- นำชิ้นงานเช็ดและไปเป่าให้แห้ง
- ก้นหอย คือ รูปแบบของลายเครื่องเงิน โดยนำเงินไปรีดเป็นเส้นลวดแล้วนำมาติดเป็นเส้นรอบวงไว้ก่อน นำเส้นลวดอีกเส้นมาเผาให้อ่อนตัวนำไปพันกับกล้าทองเหลือง พันวนเป็นวงไปเรื่อย ๆ จนเป็นตัวหนอน นำออกจากกล้าทองเหลือง นำไปติดเชื่อมให้ความยาวพอดีกับเส้นรอบวงที่ 1 ทำเช่นกันนี้ติดเรียงเป็นชั้นๆ ตามที่ต้องการ
- ไข่ปลา คือ รูปแบบของลายเครื่องเงิน มีลักษณะเป็นเม็ดเงินกลม ทำด้วยวิธีการตัดลวดเงินเป็นข้อเล็ก ๆ แล้วใช้ไฟลนหลอมจนเงินรวมตัวกันเป็นก้อนเงินกลม
